III. Kreatywność i innowacyjność w szkole

     Piękna metafora porównująca pracę nauczyciela do pracy rolnika ukazuje nam, jak bardzo dalekosiężne efekty daje to, co robimy dziś. Jednocześnie pokazuje, że każde nasze słowo czy inspiracja mogą zmienić drugiego człowieka  - ucznia na lepsze. 

Dużo satysfakcji i radości może przynieść zastosowana na lekcji strategia oparta na twórczym rozwiązywaniu problemów. 

Jaki rodzaj problemów jest najczęściej proponowany w szkole i dlaczego? 

Sądząc po wielu pojawiających się obecnie publikacjach i bazując na własnych spostrzeżeniach, dochodzę do wniosku, że dominują problemy konwergencyjne, o ile w ogóle nauczyciele doceniają znaczenie stawiania uczniów w sytuacji problemowej. Odwołując się do mojego subiektywnego spojrzenia na ten "problem", wśród przyczyn takiego stanu rzeczy wymieniłabym: predyspozycje osobowościowe nauczyciela, niechęć do zmian, lęk przed nowościami, bariery tkwiące w uczniach, pogoń za realizacją podstawy programowej, widmo egzaminu zewnętrznego polegającego na testowaniu, obawy nauczycieli, że poświęcając za dużo czasu na kreatywność, spowodują luki w wiedzy uczniów i nie przygotują ich dobrze do egzaminów.

Jaki rodzaj problemów powinien dominować, gdy zajmiemy się wspieraniem kreatywności i innowacyjności uczniów?

Nie będę odkrywcza, jeśli zaznaczę, że powinny to być problemy dywergencyjne, otwarte. Wymagają one zmiany stylu pracy, otwartości, umiejętności prowadzenia dialogu. W podstawie programowej przedmiotu, którego uczę, w gruncie rzeczy mało jest zapisów, które otwierają furtkę do takich działań. Ale... od czego jest nasza, nauczycielska kreatywność? :-)

W poprzednim poście pisałam o pomysłach problemów. Teraz czas na zastanowienie się nad celem dydaktycznym wpisującym się w takie podejście. Myślę, że może on brzmieć: Uczniowie i nauczyciele przygotowują się do życia w nowej, nowoczesnej rzeczywistości, w której liczą się kompetencje miękkie.

Warto więc zastanowić się nad pomysłami problemów, jakie mogą pomóc rozwijać kreatywność i innowacyjność uczniów:

Co spowodowało, że większość uczniów w klasie nie wykonuje i nie oddaje na czas zadanych prac?

Co by było, gdyby nauczycieli zastąpiły roboty?

Co by było, gdyby w szkole zniesiono oceny?

Jak będzie wyglądało Twoje życie za 10 lat?

Wyobraź sobie, że pracujesz jako... Jak wygląda Twój dzień pracy i nad jakimi projektami pracujesz?

Wyobraź sobie, że jesteś reżyserem i scenarzystą filmu, w którym akcja "Pana Tadeusza" ("Chłopów" itd.) została przeniesiona we współczesne realia. Napisz scenariusz tego filmu.

Rola diagramu rybiej ości

Można go wykorzystać do rozwiązania problemu wymienionego powyżej jako pierwszy. Wspólnie z uczniami generujemy przyczyny takiego stanu rzeczy. Jako kategorie przyczyn proponuję: organizację czasu pracy ucznia, organizację czasu pracy nauczyciela, styl uczenia się, cechy indywidualne ucznia, znajomość metod i technik uczenia się.

Refleksje związane z metodą Design Thinking

W mojej pracy dzięki tej metodzie mogłabym zrealizować cele następujące cele:
Uczeń:

- doskonali umiejętność współpracy

- rozwija sprawność myślenia dywergencyjnego

- rozwija wyobraźnię

- doskonali komunikowanie się w zespole

- uczy się pełnienia ról w zespole

- rozwija kreatywność i innowacyjność

- kształtuje postawy odpowiedzialności

- rozwija myślenie twórcze.

Idzie nowe, czyli o zmianach w mojej placówce

- wprowadzamy innowacyjne sposoby promocji szkoły i kierunków kształcenia

- na radach szkoleniowych uczymy się wzajemnie od siebie

- uczymy się nowych technologii i je wdrażamy

- propagujemy ideę uczenia się przez całe życie

- w działaniach wychowawczych akcentujemy wzmacnianie poczucia własnej wartości

- stawiamy na samodzielność uczniów i prace zespołowe/projektowe.

Moje pomysły na lekcje twórczości     

„JA W GRUPIE RÓWIEŚNICZEJ”

 Temat: Czy warto obdarzyć kogoś zaufaniem?

Cele: rozwijanie umiejętności rozwiązywania problemów, zapoznanie
z etapami procesu twórczego, kształcenie płynności, giętkości, oryginalności myślenia, wzmacnianie więzi grupowych

Metoda (Technika): burza mózgów

Środki: kreda, tablica

Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Uczniowie po kolei „łańcuchowo” budują ciąg skojarzeń od słowa „przyjaźń”.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Uwrażliwienie na znaczenie kontaktów międzyludzkich, wartość przyjaźni i zaufania. Zapoznanie uczniów z zasadami pracy podczas wykonywania ćwiczenia.

-       Ćwiczenie właściwe. „Plotka”. Uczniowie zostają zapoznani z następującą sytuacją: oto koleżanka, której powierzyliście swój największy sekret, nie zachowała dyskrecji i rozpowiedziała o nim w klasie. Co robić dalej? Uczniowie pracują zgodnie z etapami i zasadami metody, zaczynając od określenia istoty problemu i nadania mu postaci zadania, a kończąc na wyborze pomysłów rozwiązania.

-       Podsumowanie. Pojęcie burzy mózgów, etapy rozwiązywania problemów, uświadomienie roli niekonwencjonalnych sposobów myślenia.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania: Atmosfera na dzisiejszej lekcji była... . Dowiedziałem się, że... . Zaufanie jest wg mnie... .

   

 „Uzależnieniom i agresji mówię „nie!”

Temat: Czy łatwo jest podjąć właściwą decyzję?

Cele: wzmacnianie więzi grupowych, rozwijanie płynności, giętkości, oryginalności myślenia, spostrzegawczości, niwelowanie zachowań negatywnych, nabywanie umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, rozwijanie umiejętności rozwiązywania problemów

Metoda (Technika): kula śniegowa

Środki: kartki papieru, długopisy

Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Uczniowie w parach wymyślają jak najwięcej wyrazów bliskoznacznych i kojarzących się z  wyrazem „uzależnienie”.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Uświadomienie uczniom, że przyczyny sięgania po używki są indywidualne, a często wiążą się z różnymi dylematami. Zapoznanie uczniów z zasadami pracy podczas wykonywania ćwiczenia.

-       Ćwiczenie właściwe. „Co zrobi Marta?”. Uczniowie zapoznają się z historią Marty: Jest ona wesołą, lubianą przez rówieśników dziewczyną. Dobrze się uczy, aktywnie działa na rzecz klasy i szkoły. Ostatnio jednak ma szczególnie dużo obowiązków: musi zajmować się młodszym bratem, odrabiać lekcje,  zapracowana mama prosi o zakupy, posprzątanie. Dziewczyna czuje się zmęczona, już tak często się nie uśmiecha... Pewnego dnia spotyka na ulicy kolegę z  podstawówki, zwierza mu się, a chłopak proponuje cudowny środek, po którym znów poczuje się lepiej- narkotyk. Marta jest niezdecydowana. Zadaniem uczniów będzie rozstrzygnięcie, na czym polega problem Marty i co powinna zrobić. Pracując metodą kuli śniegowej, dochodzą do wspólnego stanowiska.

-       Podsumowanie. Podkreślenie znaczenia przyczyn i konsekwencji sięgania po narkotyki, wyjaśnienie metody i jej celów w zakresie rozwijania umiejętności rozwiązywania zadań problemowych.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania: Dzisiaj pracowało mi się... . Zadanie problemowe polega na... . Problem to... .

"Potrafię tworzyć"

Temat: Zabawy językiem.

Cele: rozwijanie płynności i ekspresji słownej

Metoda (Technika): ekspresja językowa

Środki: kartki, długopisy

Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Budowanie wyrazów rozpoczynających się na np. „bez”.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Uświadomienie uczniom, że język jest dającym się modyfikować tworzywem.

-       Ćwiczenie właściwe. „Gry słowne”.

a) Uczniowie układają do podanych przykładów jak najwięcej  wyrazów, brzmiących podobnie, ale mających inne znaczenie np. klips- klaps, klops itd.

(przykładowe wyrazy)

żuk-

karta-

słowo-

b)    Uczniowie dobierają do podanych wyrazów słowa, będące przekształceniem ich liter, sylab np. miłość- miły, ość

(przykładowe wyrazy)

poczęstunek-

                  kartka-

c)     Uczniowie układają łańcuch słów, w którym kolejne ogniwo uzupełniają
o jedną literę lub sylabę np. ot/ k-ot/ stu-kot/ itd.

am/.................

os/..................

Ćwiczenie można poszerzyć zachęceniem uczestników do układania fraszek, dwuwierszy, wierszy z wykorzystaniem wymyślonych wyrazów.

-       Podsumowanie. Omówienie znaczenia ekspresji słownej dla postawy twórczej.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania. Trudne było dla mnie... . Łatwe było dla mnie... . Dzisiaj dowiedziałem się, że... 

"Co mi przeszkadza w byciu twórczym?"

  Temat: Schematy myślenia jako jedna z barier psychicznych.

    Cele: rozwijanie wyobraźni twórczej, przełamywanie stereotypów myślenia, zwiększanie                        płynności słownej

Metoda (Technika): transformowanie

Środki: niepotrzebne

Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Uczniowie w parach w szybkim tempie na przemian budują po jednym zdaniu, tworząc fantastyczną historię na temat np. podróży w czasie.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Zaznaczenie, że w naszym myśleniu funkcjonują „utarte ścieżki”, a myśleniu twórczym ważne jest porzucanie tych schematów.

-       Ćwiczenie właściwe. „Przewodnik”. Prowadzący podaje uczniom instrukcję: 

„Jesteście w pięknym, dużym zamku. Po kolei każdy z was będzie pełnił funkcję przewodnika, który oprowadza po zamku, opowiadając jego historię i omawiając wyposażenie. Należy nawiązać do tego, co powiedział poprzednik, ale tak, aby kolejne ogniwo ukazywało przemianę jednego obrazu w drugi”. Uczniowie, angażując wyobraźnię, starają się o oryginalność opowiadania. Na koniec można wybrać najlepszego „przewodnika”.

-       Podsumowanie. Omówienie kwestii stereotypów, schematów myślenia na przykładzie ćwiczenia.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania. Sztywność myślenia można przełamać poprzez... . Jest to (jakie?)... . Lekcja była...

 

  „W ŚWIECIE WYOBRAŹNI”

 Temat: Wchodzimy w role... pojęć, zjawisk, rzeczy

Cele: rozwijanie oryginalności myślenia, myślenia metaforycznego, wyobraźni twórczej, twórczej koncentracji

Metoda (Technika): analogia personalna

Środki: kartki, długopisy

Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Uczniowie parami układają w narracji pierwszoosobowej dziesięciozdaniowe opowieści, których bohaterami są przedmioty znajdujące się w klasie.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Wywołanie u uczniów twórczej koncentracji, niezbędnej do wykonania ćwiczenia.

-       Ćwiczenie właściwe. „Plan dnia”. Prowadzący pobudza wyobraźnię uczniów, wprowadzając ich do ćwiczenia: „Wyobraźcie sobie, że jesteście wiatrem (liściem, drzewem, rzeką, radością, uśmiechem itd.- do wyboru). Waszym zadaniem jest wczuć się w tę rolę, sytuację i napisać plan dnia danego pojęcia, zjawiska, rzeczy”. Na koniec na forum całej klasy lub w grupach uczniowie dzielą się wrażeniami- czy było łatwo zidentyfikować się z pojęciem.

-       Podsumowanie. Wyjaśnienie istoty, celowości myślenia metaforycznego i analogii personalnej. Zwrócenie uwagi na konieczność właściwego wyjścia z roli.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania. Największą trudność sprawiło mi... . Najłatwiejsze było... . Cieszę się, że... .

„JA W PRZYSZŁOŚCI”

Temat: Znaczenie pracy w życiu człowieka

Cele: pobudzanie myślenia metaforycznego, oryginalności myślenia
i twórczej wyobraźni, zachęcenie do poznawania własnych cech osobowościowych

Metoda (Technika): metaforyzowanie

Środki: kartki z nazwami wykonawców różnych zawodów

 Przebieg zajęć:

-       Ćwiczenie wstępne. Uczniowie w grupach czteroosobowych po kolei w szybkim tempie wypowiadają nazwy zawodów, ale tak, by wszystkie rozpoczynały się od tej samej litery alfabetu.

-       Wprowadzenie przez nauczyciela. Wyjaśnienie pojęcia empatii, jej znaczenia dla kontaktów międzyludzkich.

-       Ćwiczenie właściwe. „Zawody”. Uczniowie pracują w zespołach czteroosobowych. Każdy uczestnik losuje kartkę z wypisanym wykonawcą jakiegoś zawodu. Zadaniem uczniów jest wczuć się w przeżycia, uczucia, stany emocjonalne tej osoby i opowiedzieć o nich w grupie. Można także zadawać pytania.

-       Podsumowanie. Omówienie ćwiczenia, odpowiedzi uczniów, czy trudno było wczuć się w stan osoby dorosłej, w jakim zawodzie chcieliby pracować, czy możliwe jest na tym etapie życia planowanie przyszłości.

-       Ewaluacja. Uczniowie kończą zdania. To ćwiczenie pomogło mi... . Praca w grupach daje możliwość... . Prezentując danego pracownika, należało... .

Podsumowanie

Nauczyłam się, jak uczyć rozwiązywania problemów.

Szczególnie mnie zaintrygowały i zainspirowały rodzaje innowacji.

W przyszłości wszystko, czego się nauczyłam, wykorzystam w pracy.

fot. https://pixabay.com/